အီရန်စစ်ပွဲနှင့် အယ်နီညိုက ကမ္ဘာ့ဆန် ရောင်းလိုအားကို ခြိမ်းခြောက်လာ

အီရန်စစ်ပွဲကြောင့် လောင်စာဆီဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုနှင့် ဓာတ်မြေ ဩဇာရှားပါးမှုတို့ကြောင့် အာရှ နိုင်ငံများရှိ လယ် သမားများသည် စိုက်ပျိုးဧရိယာကို လျှော့ချလာနေကြသဖြင့် ယခုနှစ်တွင် ဆန်ထုတ်လုပ်မှုလျော့ နည်းမည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။ ထို့အပြင် အယ်လ်နီညိုသည်လည်း    ကမ္ဘာ့အများဆုံးစားသုံးသည့် အခြေခံစားနပ်ရိက္ခာဖြစ်သော ဆန်ထုတ်လုပ်မှုကို ထပ်မံဖိအားပေးမည်ဖြစ်ကြောင်း သိရှိရပါသည်။

ဆန်သည် ကမ္ဘာ့အစားအစာဖူလုံ‌ရေးအတွက် အလွန်အရေးပါပြီး ထောက်ပံ့မှုအနည်းငယ် ပြတ်တောက် မှုဖြစ်လျှင်ပင် နိုင်ငံများအတွင်း သက်ရောက်မှုများပြားစေနိုင်ကာ ဈေးနှုန်းမြင့်တက်ခြင်းနှင့် အထူးသဖြင့် အာရှနှင့် အာဖရိကရှိ စားသုံးသူများအကြား မိသားစုအသုံးစရိတ်များကို ဖိအားဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ ကုလသမဂ္ဂစားနပ်ရိက္ခာနှင့် စိုက်ပျိုး ရေးအဖွဲ့ (FAO) က ၂၀၂၅-၂၆ ခုနှစ် တွင် ဆန်ထုတ်လုပ်မှုကို ၂ ရာခိုင်နှုန်း တိုးတက်ပြီး စံချိန်တင်အမြင့်သို့ ရောက်ရှိမည်ဟု ဧပြီလတွင် ခန့်မှန်းခဲ့ပါသည်။

အီရန်စစ်ပွဲ၏ သက်ရောက်မှုများသည် ထိပ်တန်းတင်ပို့နိုင်ငံများဖြစ်သည့် ထိုင်းနှင့် ဗီယက်နမ်တို့ရှိ လယ်သမားများအပြင် တင်သွင်းမှုအပေါ် မှီခိုနေသော ဖိလစ်ပိုင်နှင့်   အင်ဒိုနီးရှားတို့ကိုလည်း ထိခိုက်စေကြောင်း စိုက်ပျိုးသူများနှင့် ကုန်သည် လုပ်ငန်းရှင်များက ပြောကြားထားပါသည်။ ယင်းစစ်ပွဲကြောင့် ကမ္ဘာ့စျေးကွက်များသို့ ဆက်သွယ်ပေးသော အရေးပါသည့် ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြားဖြတ်လမ်းမှ လောင်စာဆီနှင့် ဓာတ်မြေဩဇာထောက်ပံ့မှုများ လျော့နည်းလာခြင်းကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း ဖော် ပြထားပါသည်။

အရှေ့တောင်အာရှတွင် အများစုသည် အသေးစားလုပ်ကိုင်သည့် လယ်သမားများဖြစ်ပြီး ယခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်တွင် အယ်လ်နီညိုဖြစ်စဉ်ကြောင့် ပိုမိုပူပြင်း၍ မိုးနည်းသည့် အခြေအနေများ ဖြစ်ပေါ်လာမည်ဖြစ်သဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ဖိအားများစွာရှိကြောင်း ဖော်ပြထားပါသည်။

"နိုင်ငံအချို့တွင် လယ်သမားများသည် ဆန်စိုက်ပျိုးမှုကို စတင်စိုက်ပျိုးလျက်ရှိပြီး ကုန်ကျစရိတ်မြင့်တက်နေခြင်းကြောင့် ထည့်သွင်းအသုံးပြုရသည့် အရင်းအမြစ်များကို လျှော့ချနေကြကြောင်း" FAO ၏ စီးပွားရေးအကြီးအကဲ Maximo Torero က ပြောကြားထားပါသည်။ "ယခုနှစ် ဒုတိယနှစ်ဝက်နှင့် နောက်နှစ်အစပိုင်းတွင် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့မှုပိုမိုကြပ်တည်းလာမည်ကို တွေ့ရမည်ဖြစ်ကြောင်း"  ယင်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့ပါသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ဆန်အဓိကတင်ပို့သည့် နိုင်ငံများက ပို့ကုန်ကန့်သတ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သဖြင့် ဆန်ဈေးနှုန်းသည် တစ်တန်လျှင် ဒေါ်လာ ၁၀၀၀ ခန့်အထိ နှစ်ဆကျော် တက်သွားခဲ့ပြီး နိုင်ငံအချို့ တွင် မတည်ငြိမ်မှုများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြောင်း၊ မကြာသေးမီကလည်း ၂၀၂၂ -၂၀၂၃ အတွင်း ထုတ်လုပ်မှု ဆိုင်ရာ တင်းကြပ်မှုများနှင့် အိန္ဒိယ၏ ပို့ကုန်ကန့်သတ်မှုများကြောင့် ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး စိုးရိမ်လွန်ပြီး အလုအယက်ဝယ်ယူမှုများ (Panic Buying) ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ကြောင်း ဖော်ပြထားပါသည်။

ရောင်းလိုအားကွင်းဆက်ရှိ အခက်အခဲများ

လက်ရှိတွင် ဆန်တင်ပို့မှုများသည် ရောင်းလိုအားကွင်းဆက် (Supply-Chain) ပိတ်ဆို့မှုများ ကို ရင်ဆိုင်နေရကြောင်း ဖော်ပြထားပါသည်။

 "ထောက်ပံ့ပို့ဆောင်ရေးသည် အလွန်ခက်ခဲလျက်ရှိပြီး အထူး သဖြင့် အာရှဒေသတွင် Polypro-pylene အိတ်များရှားပါးမှု၊ ဆန်ကို ဆိပ်ကမ်းများသို့ သယ်ဆောင်ရန် လိုအပ်သော ကုန်တင် ယာဉ်များ မလုံလောက်ခြင်း၊ ထို့အပြင် သင်္ဘောတင်ပို့မှုများပါ အနှောင့်အယှက် ဖြစ်နေပါကြောင်း" ကမ္ဘာ့ ဆန်ကုန်သွယ် ရေးကုမ္ပဏီကြီးတစ်ခုတွင် အလုပ်လုပ်နေသော စင်ကာပူအခြေစိုက် ကုန်သည် လုပ်ငန်းရှင်တစ်ဦးက ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ 

ဓာတ်မြေဩဇာရှားပါးမှုနှင့် မိုးရေမလုံလောက်မှုများကြောင့် အရှေ့ တောင်အာရှတွင် ယခု လက်ရှိ ရိတ်သိမ်းနေသော သီးနှံထုတ်လုပ်မှု လျော့နည်းနေပြီး နောက်တစ်ကြိမ် စိုက်ပျိုးမည့် သီးနှံများတွင် ပိုမိုကြီးမားသော လျော့နည်းမှုများ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားပါသည်။

အိန္ဒိယ၊ ထိုင်းနှင့် ဖိလစ်ပိုင်တို့သည် ဇွန်နှင့် ဇူလိုင်တွင် အဓိက စပါးကို စိုက်ပျိုး ကြောင်း၊ ဗီယက်နမ်နှင့် အင်ဒိုနီးရှားတို့မှာ ယခုအချိန်တွင် ဒုတိယရာသီသီးနှံများကို စိုက် ပျိုး ကြောင်းနှင့် အာရှနိုင်ငံအများစုသည် တစ်နှစ်လျှင် ဆန်သီးနှံ ၂ ကြိမ်မှ ၃ ကြိမ်အထိ စိုက်ပျိုးထုတ် လုပ်ကြောင်း ‌ဖော်ပြထားပါသည်။

လယ်သမားများစိုက်ပျိုးမှု လျှော့ချလာ

ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ဘန်ကောက်မြို့ မြောက်ဘက် ၁၅၁ ကီလိုမီတာ (၉၄ မိုင်) ခန့် အကွာရှိ ချိုင်နတ်ပြည်နယ်မှ လယ်သမားဖြစ်သူ Sripai Kaew-Eam က ဓာတ်မြေဩဇာနှင့် လောင်စာဈေးနှုန်းမြင့်တက်မှုကြောင့် ထုတ်လုပ်မှုကုန်ကျစရိတ်သည် တစ်ရိုင် (သုညဒသမ ၄ ဧက) လျှင် ဘတ် ၆,၀၀၀ (ဒေါ်လာ ၁၈၃ ဒသမ ၉၉ ခန့်) အထိ တက်လာကြောင်း ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ ယခင်စိုက်ပျိုးမှုတွင် ဘတ် ၄,၅၀၀ မှ ၅,၀၀၀ ခန့်သာ ကုန်ကျခဲ့သော်လည်း ယခုအခါ ကုန်ကျစရိတ်များ မြင့်တက်လာပြီး လက်ရှိစပါးဈေးနှုန်းမှာ တစ်တန်လျှင် ဘတ် ၆,၂၀၀ ခန့်သာ ရရှိနေကြောင်း ပြောကြားထားပါသည်။

“ဓာတ်မြေဩဇာဈေးနှုန်းများသည် အိတ်တစ်အိတ်လျှင် ဘတ် ၈၅၀ မှ ယခုအခါ ဘတ် ၁,၀၀၀ မှ ၁,၂၀၀ အထိ မြင့်တက်လာပြီး အသုံးပြုမှုကို တစ်ဝက်အထိ လျှော့ချခဲ့ရပါကြောင်း၊ ဓာတ်မြေဩဇာဈေးလည်းမြင့်၊ လောင်စာဈေးလည်း မြင့်နေပါကြောင်း” ၎င်းက ပြောကြားခဲ့
ပါသည်။

ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဆန်အများဆုံး တင်သွင်းသည့် ဖိလစ်ပိုင်တွင်လည်း အလားတူ အခြေ အနေကို ရင်ဆိုင်နေရကြောင်း ဖော်ပြထားပါသည်။

"လယ်သမားအချို့သည် စိုက်ပျိုးမှု မပြုလုပ်တော့ကြောင်း သို့မဟုတ် ဓာတ်မြေဩဇာ အသုံးပြုမှု လျှော့ချမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောဆိုနေကြပြီး အဆိုပါကိစ္စရပ်သည် ထုတ်လုပ်မှုကို မလွဲမသွေ လျော့နည်းစေမည်ဖြစ်ကြောင်း" Integrated Rural Development Foundation ၏ အမှု ဆောင်ဒါရိုက်တာ Arze Glipo က ပြောကြားခဲ့ပါသည်။

ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၏ ဆန်ထုတ်လုပ်မှုသည် ပုံမှန် တန်ချိန် ၁၉ သန်း မှ ၂၀ သန်း ထုတ်လုပ်မှုမှ တန်ချိန် ၆ သန်းအထိ လျော့နည်းနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်း ထားပါသည်။

"အဆိုပါအခြေအနေသည် ဖိလစ်ပိုင်အတွက် အန္တရာယ်ရှိသည့် အခြေ အနေတစ်ခု ဖြစ်လာနိုင် ပါကြောင်း၊ တင်သွင်းမှုများကလည်း ပို့ကုန်ကန့်သတ်မှုများကြောင့် မသေချာတော့သည့်အတွက် ထုတ်လုပ်မှုလျော့နည်းခြင်းကို ဖြည့်ဆည်းရန် အလွန်ခက်ခဲလာမည်ဖြစ်ကြောင်း" Glipo က  ထပ် လောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။

အင်ဒိုနီးရှားတွင် ဓာတ်မြေဩဇာထောက်ပံ့မှုသည် အဓိက ပြဿနာမဟုတ်သော်လည်း အယ်လ်နီညိုကြောင့် ထုတ်လုပ်မှုလျော့နည်းနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းထားသည်။

အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် မတ်မှ မေအတွင်း ဆန်ရိတ်သိမ်းဧရိယာသည် ၁၀ ဒသမ ၆ ရာခိုင်နှုန်း လျော့ နည်းကာ ဟက်တာ ၃ ဒသမ ၈၅ သန်း (ဧက ၉ ဒသမ ၅ သန်းခန့်) သို့ လျော့ကျမည်ဖြစ်ပြီး စပါးထုတ်လုပ် မှုသည်လည်း ၁၁ ဒသမ ၁၂ ရာခိုင်နှုန်း လျော့နည်းကာ တန်ချိန် ၂၀ ဒသမ ၆၈ သန်းသို့ ကျဆင်းမည်ဖြစ်ကြောင်း အင်ဒိုနီးရှား စာရင်းအင်း ဌာနမှ ခန့်မှန်းထားပါသည်။

ရောင်းလိုအားအပေါ် စိုးရိမ်မှုများရှိနေသော်လည်း ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာအနေဖြင့် ယခင်နှစ်များတွင် ထုတ်လုပ်မှုကောင်းမွန်ခဲ့သဖြင့် ဆန်လက်ကျန်များ လုံလောက်စွာ ရှိနေကြောင်း၊ ကမ္ဘာ့ဆန် တင်ပို့မှု အများဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သော အိန္ဒိယတွင်လည်း စံချိန်တင် တန်ချိန် ၄၂ သန်းခန့်ရှိပြီး၊ အမေရိကန် စိုက်ပျိုးရေးဌာန၏ အချက်အလက်များအရ ယင်းသည် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ လက်ကျန်၏ ၅ ပုံ ၁ ပုံ ခန့် ဖြစ်ကြောင်း၊ ကမ္ဘာ့ထုတ် လုပ်မှုလျော့နည်းမှုကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကာကွယ်ပေးနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြ ထားပါသည်။

“လက်ရှိတွင် ဆန်ဈေးနှုန်းများသည် တည်ငြိမ်နေသော်လည်း ဟော်မုဇ်ရေလက်ကြား အခြေအနေကို ချက်ချင်းပြန်လည် မဖြေရှင်းနိုင်ပါက ဈေးနှုန်းများ တက်လာနိုင်ကြောင်း” FAO ၏ စီးပွားရေးအကြီးအကဲ Maximo Torero က ပြောကြားထားပါသည်။

ယင်းရေလက်ကြားကို မကြာမီ ပြန်လည်ဖွင့်နိုင်ပါက ထောက်ပံ့မှုပြဿနာကို ရှောင်ရှားနိုင် မည်ဖြစ်သော်လည်း "နောက် ၂ ပတ်၊ ၃ ပတ်အတွင်း မဖွင့်နိုင်ပါက အခြေအနေသည် အလွန်ဆိုးရွား လာနိုင်ကြောင်း" ၎င်းက ထပ်လောင်းပြောကြားခဲ့သည်။

လွင်ကိုကိုမောင်

World rice supply threatened by Iran war, El Nino, The Economic Times, May 1, 2026.